DEVLETİN SANATA ERİŞİM SAĞLAMA YÜKÜMLÜLÜĞÜNÜN ENGELLİ BİREYLER BAKIMINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ: ULUSLARARASI HUKUKTAN KAYNAKLI YÜKÜMLÜLÜKLER
Dr. Öğr. Üyesi Ayşegül KULA[1]
1. Giriş
Sanat yalnızca yaratıcısı için değil, aynı zamanda ondan faydalanan bireyler bakımından da işlevi olan bir kurumdur. İnsanları düşünmeye çağırması, kendilerini geliştirmelerine imkan sunması, estetik değer kazandırırken eğlendirmesi gibi bireysel işlevlerinin yanı sıra sanatın toplum olarak kaynaşmayı sağlaması ve ortak bir değer yaratması gibi toplumsal işlevleri de bulunmaktadır. Bu yüzden, tüm bireylerin, herhangi bir ayrım gözetmeksizin, sanata erişim sağlayabilmesinde kamu yararı bulunmaktadır. Bununla birlikte insan hakları düşüncesinde sanata erişim hakkının da dahil olduğu kültürel haklar uzun süredir göz ardı edilmekte ve bu hakların insan hakları ailesinin Külkedisi olduğu ve hatta Külkedisi’nin baloya bile gidemediği ifade edilmektedir.[2]
Avrupa Birliği (AB), Avrupa Serbest Ticaret Birliği ve AB aday ülkeleri özelinde yapılan 2022 tarihli araştırmada Türkiye’deki sanatsal aktivite katılımının nüfusa oranı %19.4 olarak hesaplanmıştır ve Türkiye’nin diğer Avrupa ülkelerinin gerisinde kaldığı istatistiki olarak görülmektedir.[3] Engelli bireylerin katılımı söz konusu olduğunda bu oran %7.9’dur.[4] Bu rakam, yalnızca, engellilerin sanat ve kültür hayatından büyük ölçüde dışlandığını gösteren çarpıcı bir tespit değil, aynı zamanda bir sosyal adalet meselesidir. Nitekim, kültürel hayata katılım engelliler için de önem arz etmektedir. Kültürel aktiviteler engelli bireylerin topluma dahil olmalarını kolaylaştırdığı gibi kendi fikirlerini ifade etmeleri, kendilerini tanımalarını sağlamaları, stereotiplere meydan okumaları ve/veya genel yaşam kalitelerini iyileştirmeleri için güçlü bir araçtır.[5] Fakat engelli bireylerin kültürel haklarının ihmal edildiği uluslararası literatürde de ortaya konmuştur.[6] Bu doğrultuda engelli bireylerin sanata erişimini bir hak olarak ele alma ihtiyacı doğmaktadır.
2. Sanata Erişimi bir Hak Olarak Anlamak
Sanata erişim kavramı sanatın üreticisi olabilmeyi içerdiği gibi sanat politikaları oluşturulurken ona katılabilmeyi de sanat aktivitelerinden faydalanabilmeyi de içermektedir.[7] Bu çalışma kapsamında sanata erişim hakkı, sanat faaliyetlerinin izleyici/seyircisi olan bireyleri odak almaktadır. Söz konusu katılımın iki boyutu olduğu düşünülmektedir: (i) devlet müdahalesi olmaksızın sanata katılım ve (ii) devletten sanata erişim sağlanmasının talep edilmesi (sanat istenmesi).[8] İlk boyut devletin sanat faaliyetine müdahale etmemesini ya da üçüncü kişilerin müdahalelerinden korumasını içerirken ikinci boyut sanat üretmesi ve/veya sunması ve/veya sanatın yayılması için pozitif edimlerde bulunmasını gerektirmektedir.[9] Söz konusu boyutlar herhangi bir ayrım gözetilmeksizin tüm bireyler için geçerli olup engelli bireylerin sanata erişim hakları da aynı düzlemde ele alınabilir. Bu yazının amacı sanata erişimin ikinci boyutuna odaklanmaktır.
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası (Anayasa) sanata erişim hakkının ikinci boyutuna ilişkin doğrudan bir hüküm içermemektedir. Bununla birlikte böyle bir hakkın kurgulanıp kurgulanamayacağı Anayasa ile öngörülen devlet anlayışı ve temel hak ve özgürlükler doğrultusunda ve sistematik bir yorum çerçevesinde değerlendirilmelidir.[10] Anayasa md. 2 ile öngörülen sosyal devlet ilkesi, md. 5 ile öngörülen devletin “kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamak” için gerekli şartları hazırlamaya çalışma yükümlülüğü, md. 17 ile öngörülen kişilerin manevi varlıklarını geliştirme hakkı, md. 27 ile birlikte öngörülen sanatı yayma hakkı ve md. 64 ile birlikte öngörülen devletin sanat sevgisinin yayılması için gereken tedbirleri alma yükümlülüğü birlikte değerlendirildiğinde devletin sanat özgürlüğünün bir öznesi olarak herkes için sanatı erişilebilir kılma yetkisi olduğu yorumu yapılabilir.[11] Anayasa md. 10 ile birlikte güvence altına alınan eşitlik ilkesi de söz konusu yetkinin ayrımcılık yapmadan ve kapsayıcı bir şekilde kullanılmasını gerektirecektir. Fakat, Anayasa md. 64 ile öngörülen sanatçının desteklenmesi için gereken tedbirleri alma yükümlülüğü dışında[12] sanatın erişilebilir kılınması için sanatı üretme ve yayma yükümlülüğü bulunduğunu söylemek mümkün gözükmemektedir.
Uluslararası sözleşmeler ise Anayasada açıkça öngörülmeyen bir hakkın iç hukuk bakımından tanınmasına imkân sağlamaktadır[13] ve bu sebeple engelli bireylerin sanata erişim hakkını da güvence altına alan uluslararası metinlerin incelenmesi hedeflenmektedir. Nitekim, Anayasa md. 90/5 uyarınca “[u]sulüne göre yürürlüğe konulmuş Milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir” ve “usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası andlaşma hükümleri esas alınır.”
3. Sanata Erişim Hakkı Bakımından Uluslararası Yükümlülükler
Kültürel haklara yer veren ve Türkiye’nin de taraf olduğu temel sözleşme 1966 tarihli Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme’dir (International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights) (ESKHS).[14] Bu metne ek olarak çeşitli öznelerin haklarını tanıyan sözleşmeler de kültürel hakları içermektedir. 2006 tarihli Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme (Convention on the Rights of Persons with Disabilities)(EHİS)[15] bunun bir örneğidir.
a. Kültürel Hakların Referans Belgesi: Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme
ESKHS md. 15(1) uyarınca “Taraf Devletler, herkesin: (a) Kültürel yaşama katılma hakkına […] sahip olduğunu kabul ederler” ve md. 15(2) uyarınca “bu hakkın tam olarak kullanılmasını sağlama yönünde alacakları tedbirler, bilim ve kültürün korunması, geliştirilmesi ve yayılması için gerekli olan tedbirleri kapsayacaktır.” Bu madde ile birlikte bireylerin kültürel aktivitelere erişiminin sağlanması devletlerin yükümlülüğü olarak görülmektedir.[16] Bu hakkın dava edilebilirliği konusunda tartışmalar bulunmaktadır; nitekim pozitif yükümlülüğün ne şekilde yerine getirileceği devletlerin takdir yetkisi kapsamındadır.[17] ESKHS md. 2 uyarınca devletlerin mevcut kaynaklarının azamisini kullanarak söz konusu yükümlülükleri aşamalı olarak yerine getirmelerinin kabul edilmiş olmasının devletlerin takdir yetkisi alanını genişlettiği söylenmektedir.[18] Fakat bu hüküm devletlere bir kaçış imkânı sunmamakta ve devletlerin en hızlı şekilde harekete geçmesi gerekmektedir. Burada özel olarak altını çizmek gerekir ki, ayrımcılık yasağı ya da sanat faaliyetlerine erişimin engellenmemesi yükümlülüğü derhal yerine getirilmesi gereken asgari çekirdek yükümlülüklerdendir.[19]
ESKHS md. 15/1/a’ya ilişkin olarak Ekonomik Sosyal ve Kültürel Haklar Komitesi tarafından hazırlanan Genel Yorum No. 21[20] kültüre erişim hakkının beş temel unsurunu belirlemiştir: (i) bulunabilirlik (availability) (ör. müze, tiyatro, sinema gibi kurumların fiziksel varlığı), (ii) erişilebilirlik (accessibility) (ör. ayrımcılık yapılmaksızın herkese fiziksel ve mali erişim imkânı), (iii) kabul edilebilirlik (acceptability) (ör. politikaların ve tedbirlerin bireyler ve topluluklar tarafından kabul edilebilir olması), (iv) uyarlanabilirlik (adaptability) (ör. politikaların ve tedbirlerin kültürel çeşitliğe göre esneklik sağlanabilmesi) ve (v) uygunluk (appropriateness) (ör. faaliyetlerin bireylerin ve toplulukların kültürel haklarına uygun olması).
Genel Yorum No. 21 ile birlikte aynı zamanda hem genel hem özel yükümlülükler ele alınmış ve devletlerin olumlu edimde bulunması gerekliliği açığa kavuşturulmuştur.[21] Genel yükümlülüklerde hakların ayrımcılık yapılmaksızın kullanılmasının güvence altına alınması bulunduğu gibi bu hakların uygulanmasını amaçlayan bilinçli ve somut önlemler alma yükümlülüğü ya da kültürün yayılması için gerekli adımların atılması yükümlülüğü de yer almaktadır.[22] Bu yükümlülükler arasında özel önem arz ettiğini düşündüğümüz husus gerileyici tedbirlere (regressive measures) izin verilmemesidir. Halihazırda kültürel aktivitelere erişim sağlayan bir devletin bu hizmetleri vermekten vazgeçmesi de prima facie hak ihlali anlamına gelecektir. Bu da devletin sunmakta olduğu sanat faaliyetlerini keyfi olarak sona erdirememesi anlamına gelecektir. Genel Yorum’da yer alan özel yükümlülükler arasında ise devletlerin kültürel haklara saygı gösterme, koruma ve yerine getirme yükümlülükleri bulunmaktadır.[23] Saygı gösterme yükümlülüğü kapsamında devlet bireylerin sanat yaşamına katılımına müdahale etmekten kaçınmak zorundadır. Koruma yükümlülüğü üçüncü kişilerin bu hakka müdahalelerinin önlenmesini amaçlar. Yerine getirme yükümlülüğü ise devletin hakkın tam olarak gerçekleştirilmesini amaçlayan yasal, idari, yargısal, bütçesel, teşvik edici ve diğer tedbirleri almasını gerektirmektedir.[24]
Genel Yorum No. 21 ile birlikte özel koruma öngörülen birey veya topluluklar da listelenmiş ve engelli bireyler bu kapsamda ele alınmıştır. Bu doğrultuda engelli bireylerin kendi sanatsal potansiyellerini yalnızca kendileri için değil yaşadıkları toplum için de kullanabilmelerinin sağlanması gerekmektedir.[25] Devletler engelli bireylerin kültürel etkinliklere erişim hakkını tanımalı, bu aktivitelerin sunulduğu mekanlara ve kültürel olarak önem arz eden yerlere erişimlerini sağlamalıdır.[26] Ayrıca engelli bireylerin kendilerine özgü kültürel ve dilsel kimliklerinin de tanınması gerekmektedir. [27]
Türkiye, ESKHS’ye ilişkin olarak ilk ve tek raporunu 2008 tarihinde sunmuştur.[28] Raporda kültürel hayata katılıma ilişkin mevzuat ve kurumsal yapılanma ile sürdürülen faaliyetlere yer verilmiştir. Engelli bireylerin erişim sağlaması bakımından müzelerde daha düşük ücret uygulandığı ve konuşan kütüphane uygulamasından bahsedilmiştir.[29] Ekonomik ve Sosyal Konsey’in Türkiye raporuna ilişkin değerlendirmelerinde ise kültür hayatına katılım hakkına ilişkin özel bir değerlendirme bulunulmamakta ve ağırlıklı olarak iş, barınma, eğitim ve sağlık imkanlarına yer verilmektedir. Fakat engelli bireylerin kamusal alan ve hizmetlere erişim sorunları olduğunun altını çizmekte ve engelli bireylerin ESKHS’de yer alan haklarını tam anlamıyla kullanabilmeleri için kamusal alanlara fiziksel erişimlerinin sağlanmasını, altyapı yatırımlarının yapılmasını, önyargılarla mücadele edilmesini ve bireylerin bu haklardan faydalanıp faydalanmadığının ölçümlenmesini önermektedir.[30] Bu kamusal alanlara müze gibi sanat kurumları da dahil olacaktır.
b. Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme
Engelli bireylerin sanata erişim hakkını özel olarak düzenleyen sözleşme 2006 tarihli Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme’dir. EHİS md. 2, engelliliğe dayalı ayrımcılığı sosyal ve kültürel alandaki “insan hak ve temel özgürlüklerinin tam ve diğerleri ile eşit koşullar altında kullanılması veya bunlardan yararlanılması önünde engelliliğe dayalı olarak gerçekleştirilen her türlü ayrım, dışlama veya kısıtlamayı” da içerecek şekilde tanımlamakta ve EHİS md. 5 engelliliğe dayalı her türlü ayrımcılığı yasaklamaktadır.
EHİS aynı zamanda kültürel yaşama katılma hakkına ilişkin açık bir düzenleme içermektedir. EHİS md. 30 engellilerin diğer bireylerle eşit koşullar altında kültürel yaşama katılma hakkını tanımakta ve “(a) [k]ültürel materyallere ulaşılabilir biçimleri aracılığıyla erişmek; (b) [t]elevizyon programlarına, filmlere, tiyatroya ve diğer kültürel etkinliklere ulaşılabilir biçimleri aracılığıyla erişmek; (c) [t]iyatro, müze, sinema, kütüphane ve turistik hizmetler gibi kültürel etkinliklerin yapıldığı veya hizmetlerin sunulduğu yerlere ve ayrıca mümkün olduğu ölçüde ulusal kültür açısından önemli anıtlar ve alanlara erişmek” için devlete gereken tedbirleri alma yükümlülüğünü yüklemektedir. Bu sözleşme md. 4/2 uyarınca taraf devletler “ekonomik, sosyal ve kültürel haklarla ilgili olarak kaynakları ölçüsünde azami tedbirleri almayı ve gerektiğinde uluslararası işbirliği çerçevesinde engellilerin bu haklardan tam olarak yararlanmasını aşamalı olarak sağlamak için işbu Sözleşme’de yer alan ve uluslararası hukuka göre derhal uygulanması gereken yükümlülükleri yerine getirmeyi” taahhüt etmektedir.
Belirtmek gerekir ki, EHİS kapsamında çıkarılan genel yorumlarda kültürel haklara yer verildiği görülmekle birlikte EHİS md. 30 için bir genel yorum çıkarılmamıştır. Kültürel hayata katılma hakkına ilişkin genel yorumun olmaması kültürel hakların ikinci plana atıldığının eleştirisine yol açabilse de bu hakkın yerine getirilmesi bakımından ESKHS kapsamında çıkarılan Genel Yorum No. 21’den yararlanılabilir. Erişilebilirlik sağlanama yükümlülüğünü düzenleyen EHİS md. 9 doğrultusunda çıkarılmış olan Genel Yorum No. 2’de de EHİS md. 30’a atıf yapıldığı ve devletlerin kültürel aktivitelere engelli bireylerin erişim sağlamaları için gereken tedbirleri alması gerektiği söylenmiştir.[31] Nitekim, tekerlekli sandalye kullanan bireyler yalnızca merdivenler ile erişilebilen bir konser salonuna erişim sağlayamayacağı gibi görme engelli bireyler sesli açıklama içermeyen bir resimden, işitme engelli bireyler altyazı olmayan bir filmden ya da işaret dilinin kullanılmadığı bir tiyatrodan keyif alamayacaktır.[32] Bu doğrultuda, EHİS uyarınca devletin engelli bireylerin kültürel yaşama katılmasına imkân sunan pozitif yükümlülükleri bulunduğu söylenmelidir.[33] Bu bağlamda devletin engelli bireylerin de erişebileceği hizmetler üretmesi ve hizmetin sergilenmesini finanse etmesi gerekmektedir.[34] Sanat da dahil olmak üzere kültürel faaliyetlerin geliştirilmesi; söz konusu faaliyetler için gereken kurumsal altyapıların ve hizmetlerin oluşturulması; kültür derneklerine, sanatçılara ve eğitimcilere desteklerin sağlanması gibi yükümlülüklerin bu Sözleşme’nin yerine getirilmesi bakımından örnek verildiği görülmektedir.[35]
Bununla birlikte, ESKHS’ye benzer şekilde bu sözleşmede de aşamalı gerçekleştirme mekanizmasına yer verilmesi ekonomik, sosyal ve kültürel hakların önemsiz görülmesine yol açmaktadır.[36] Yine de ayrımcılık yapılmaması gerekliliğinin derhal uygulanması gereken hükümler arasında olduğunun altını çizmek gerekir.
Türkiye’nin Engelli Hakları Komitesi’ne ilettiği en güncel raporda engelli haklarına yönelik olan mevzuat hükümlerine, kamusal sanat alanlarının da engellilere uygun hale getirildiğine, müze gibi kamusal alanlarda engelli bireylere tanınan ücretsiz erişim imkanlarına, engellilere yönelik gerçekleştirilen organizasyonlara, engelli bireylerin memnuniyet düzeyini ölçme çalışmalarına, müzelerde engelli bireyler için sesli yönlendirme sistemlerinin oluşturulması planlarına, Türkiye genelinde engellilik kurumlarının katılım gösterdiği festivallerin gerçekleştirildiğine ilişkin bilgiler paylaşılmıştır.[37]
4. Genel Değerlendirme ve Öneriler
Sanata erişim hakkının uluslararası hukuk nezdinde korunmasının ortaya konması devletin sanata erişim sağlama yükümlülükleri bakımından önem arz etmektedir. Sanata erişim hakkı ESKHS başta olmak üzere uluslararası sözleşmelerle tanınmış ve engelli bireylerin kültürel haklarına ayrıca EHİS’te yer verilmiştir.
Genel olarak, uluslararası hukuk nezdinde sanata erişim hakkının hem birinci hem de ikinci boyutunun korunduğu söylenmelidir.[38] Birinci boyut bakımından devletin engelli bireylerin sanata erişimlerinin engellememesi ve ayrımcılık yapmaması yükümlülüğü bulunduğu konusunda şüphe yoktur. Bununla birlikte, ikinci boyutun, engelli bireylerin sanata erişimlerinin sağlanması için yürütülmesi gereken faaliyetlerin ne olduğu konusunda takdir yetkisi bulunmaktadır. Yükümlülüklerin aşamalı gerçekleştirilmesinin öngörülmesi de bu konuda bir belirsizlik yaratmaktadır. Fakat takdir yetkisi keyfiyet anlamına gelmemeli ve devletler derhal adım atmalıdır.
Türkiye’deki mevcut durumda engellilerin sanata erişimi konusunda adım atıldığı görülmektedir. Müzelerin ücretsiz erişime açılması ya da fiziksel koşulların iyileştirilmeye çalışılması bunun örneklerindendir. Bununla birlikte, sanata erişimin bütüncül bir yaklaşımla ele alındığı ve her engelli bireyin sunulan sanat faaliyetinden eşit şartlarda yararlanabildiğini tespit etmek mümkün olmamıştır. Devletin, herhangi bir ayrımcılığa yol açmayan kapsayıcı erişim uygulamalarını hayata geçirmesi gerekmektedir.
İlk olarak mevcut sanat faaliyetlerine erişim sorununun ortadan kaldırılması ve somut önlemler alınması gerekmektedir. Kültür merkezleri ya da tiyatro salonları gibi altyapıların fiziksel erişim engellerinin kaldırılması, yürütülen tüm faaliyetlere duyusal erişim araçlarının (görsel sanatlar bakımından kabarık maketler, tiyatro ve sinema eserlerinin sesli ve yazılı betimlemeler ve işaret dili tercümeleri ile birlikte sunulması) dahil edilmesi ve dijital içeriklerin erişilebilir tasarıma sahip olması gerekir. Burada engelli bireylerin ihtiyaç ve taleplerinin farklılaşabildiği dikkate alınmalıdır; nitekim engellilik türü ve derecesi alınması gereken önlemleri farklılaştıracaktır.
Ayrıca, bu yükümlülüklerin kâğıt üzerinde kalmaması ve sistematik bir şekilde hayata geçirildiğinin takip edilebilmesi için raporlama ve denetim mekanizmasının işlerliğinin sağlanması önemlidir. Burada katılımcı bir yaklaşımın benimsenmesi, bireylerin taleplerini iletebilecekleri mekanizmanın oluşturulması ve bu taleplerin hizmet sunarken dikkate alınması da gerekir. Bu katılımcılığın politika belirleme ve plan aşamasına da dahil edilmesi mümkündür.
Sanata erişimin sağlanabilmesi için özellikle özel piyasa koşullarının sanatın erişilebilir kılmaya yetmediği durumlarda idarenin sanat faaliyetlerini yaygınlaştırması da beklenmelidir. Bu doğrultuda üstlenilecek faaliyetlerin tüm engelli gruplar tasarlanarak düzenlenmesi gerekir. Burada dikkat edilmesi gereken husus engelli bireyler için ayrı sanat faaliyeti düzenlenmesi değil, mevcut faaliyetlerin herkesin katılımına imkân tanıyacak şekilde düzenlenmesidir. Sanat engelli bireylerin dışlanmasına yol açmamalı ve toplumun tüm kesimlerinin bir araya gelmesini teşvik etmelidir. Örneğin, devletin yapması gereken engelli bireyler için ayrı tiyatro faaliyeti yürütmek değil, sunulan tiyatro faaliyetine engelli bireyler de dahil olmak üzere herkesin ayrımcılık veya zorlukla karşılaşmadan katılabilmesini sağlamaktır.
Burada önemli olan hususlardan biri de bu faaliyetlerin sürekliliğinin sağlanmasıdır. Örneğin sesli rehberlik sistemi, Braille broşür veya işaret dili tercümanlığı gibi erişilebilirlik araçlarının yalnızca belirli etkinliklerde sunulması ya da dönemsel olarak sağlanması hakkın yerine getirildiği anlamına gelmeyecektir.
Mevcut etkinliklere katılımın teşvik edilebilmesi için de faaliyet bedellendirmesinin yararlanmaya engel olmaması gerekir.[39] İdarenin sunmakta olduğu faaliyetlerden bedel alabileceği kabul edilmekte; bu hatta eşitlik ilkesinin bir gereği olarak görülmektedir.[40] Sanat faaliyeti de mutlaka bedelsiz sunulması gereken bir faaliyet/ihtiyaç olarak karşımıza çıkmamaktadır. Bununla birlikte toplumsal hayata katılımın teşvik edilebilmesi için farklı bir ücret politikasının izlenmesi - bazı hizmetlerin bedelsiz sunulması - gerekir. Nitekim eşitlik, mutlak bir eşitlik anlamına gelmemekte ve eşitsizliklerin giderilmesi için tedbir alınmasını gerektirmektedir. Engelli bireylerin de sanat aktivitelerine katılımlarının desteklenmesi için faaliyetlerin daha düşük bedellerle ya da ücretsiz olarak sunulması önemlidir.
Son olarak, bunlar yapılırken bütüncül bir yaklaşımın gözden kaçırılmaması gerekir. Bir kültür merkezinin engelli bireylere uygun şekilde tasarlanmış olması, bireylerin o faaliyetten haberdar olmasını da gerektirdiği gibi merkeze kolayca erişim sağlamasını tek başına garanti etmeyecektir. Ulaşım hizmetinden yararlanamayan bir bireyin kültür merkezinden faydalanabilmesi de mümkün olmayacaktır. Bu sebeple sanata erişim düşünülürken geri planında engelli bireylerin tüm temel hak ve özgürlüklerinin bütüncül olarak düşünülmesi gerekmektedir. Bununla birlikte idarenin kendi yürütmekte olduğu sanat faaliyetleri sanata erişim hakkının layıkıyla kullanılması bakımından yeterli olmayabilir. Burada idareye düşen özel kesimin sunduğu sanat faaliyetlerinin erişilebilir kılınması için destek olunmasıdır. Bütüncül ve sistematik bir yaklaşım ile birlikte sanat engelli bireyler de dahil olmak üzere herkes için erişilebilir olacak ve sanata erişim ile amaçlanan kamu yararı hedefine ulaşılabilecektir.
KAYNAKÇA
Bantekas Ilias, Stein Michael Ashley ve Anastasiou Dimitris (eds), The UN Convention on the Rights of Persons with Disabilities (Oxford University Press 2018).
Committee on Economic, Social and Cultural Rights, Concluding Observations on Turkey (E/C.12/TUR/CO/1, 2011).
Committee on Economic, Social and Cultural Rights, General Comment No. 21: Right of Everyone to Take Part in Cultural Life (E/C.12/GC/21, 2009).
Committee on Economic, Social and Cultural Rights, Implementation of the International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights: Initial Report Turkey (E/C.12/TUR/1, 2008).
Committee on the Rights of Persons with Disabilities, General Comment No. 2 (CRPD/C/GC/2, 2014).
Committee on the Rights of Persons with Disabilities, General Comment No. 4: Right to Inclusive Education (CRPD/C/GC/4, 2016).
Committee on the Rights of Persons with Disabilities, General Comment No. 5: Living Independently and Being Included in the Community (CRPD/C/GC/5, 2017).
Committee on the Rights of Persons with Disabilities, General Comment No. 6: Equality and Non-Discrimination (CRPD/C/GC/6, 2018).
Committee on the Rights of Persons with Disabilities, Initial Report Submitted by Turkey (CRPD/C/TUR/1, 2015).
Corkery Allison ve Saiz Ignacio, ‘Progressive Realization Using Maximum Available Resources: The Accountability Challenge’ in Jackie Dugard ve diğerleri (eds), Research Handbook on Economic, Social and Cultural Rights as Human Rights (Edward Elgar 2020).
Eurostat, ‘Culture Statistics – Cultural Participation’ (2024) https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Culture_statistics_-_cultural_participation.
Flóvenz Brynhildur G., ‘The Implementation of the UN Convention and the Development of Economical and Social Rights as Human Rights’ in Oddný Mjöll Arnardóttir ve Gerard Quinn (eds), The UN Convention on the Rights of Persons with Disabilities (Brill | Nijhoff 2009).
Haque Muhammad Ekramul, ‘Economic, Social and Cultural Rights under Modern International Human Rights Law: Transformation of the Non-Justiciable Moral Statement in the UDHR to Justiciable Rights’ in Human Rights after 75 Years of the Universal Declaration of Human Rights (Brill 2024).
Kaboğlu İbrahim Ö., Dayanışma Hakları (TODAİE 1996).
Karan Ulaş, Sanatta İfade Özgürlüğü, Sansür ve Hukuk (Mas Matbaacılık 2013).
Kula Ayşegül, Sanata Erişim Hakkı Kapsamında İdarenin Sanat Faaliyetleri (Doktora Tezi, Koç Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Temmuz 2025).
McGoldrick Dominic, ‘Culture, Cultures, and Cultural Rights’ in Mashood Baderin ve Robert McCorquodale (eds), Economic, Social and Cultural Rights in Action (Oxford University Press 2007).
Oder Bertil Emrah, Anayasa Yargısında Yorum Yöntemleri (Beta 2010).
O’Hagan John W., ‘Access to and Participation in the Arts: The Case of Those with Low Incomes/Educational Attainment’ (1996) 20(4) Journal of Cultural Economics.
O’Keefe Roger, ‘The “Right to Take Part in Cultural Life” under Article 15 of the ICESCR’ (1998) 47(4) International and Comparative Law Quarterly.
Romainville Céline, ‘Defining the Right to Participate in Cultural Life as a Human Right’ (2015) 33(4) Netherlands Quarterly of Human Rights.
Saul Ben, Kinley David ve Mowbray Jacqueline, ‘Article 15: Cultural Rights’ in The International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights: Commentary, Cases, and Materials (Oxford Academic 2014).
Stamatopoulou Elsa, Cultural Rights in International Law: Article 27 of the Universal Declaration of Human Rights and Beyond (Brill 2007).
Ulusoy Ali, Türk İdare Hukuku (8th edn, Yetkin 2025).
United Nations, ‘General Comments’ https://www.ohchr.org/en/treaty-bodies/general-comments.
Yasin Melikşah, ‘Kamu Hizmeti’ in Turan Yıldırım (ed), İdare Hukuku (8th edn, On İki Levha 2020).
[1] İstanbul Bilgi Üniversitesi.
Bu metin “Sanata Erişim Hakkı Kapsamında İdarenin Sanat Faaliyetleri” başlıklı doktora tezimden yola çıkarak hazırlanmıştır. Bkz. Ayşegül Kula, “Sanata Erişim Hakkı Kapsamında İdarenin Sanat Faaliyetleri”, Koç Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Temmuz 2025.
[2] Dominic McGoldrick, “Culture, Cultures, and Cultural Rights”, Economic, Social, and Cultural Rights in Action, ed. Mashood Baderin, McCorquodale Robert, Oxford, Oxford University Press, 2007, s. 447.
[3] “Culture statistics - cultural participation”, eurostat, 2024, (Çevrimiçi) https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Culture_statistics_-_cultural_participation#Cultural_participation_.E2.80.93_general_findings.
[4] Aynı yer.
[5] Ilias Bantekas vd., “Participation in Cultural Life, Recreation, Leisure, and Sport”, The UN Convention on the Rights of Persons with Disabilities, ed. Ilias Bantekas, Michael Ashley Stein, Dimitris Anastasiou, Oxford University Press, 2018, s. 874.
[6] Bantekas vd., s. 873.
[7] John W. O’Hagan, “Access to and Participation in the Arts: the Case of Those with Low Incomes/Educational Attainment”, Journal of Cultural Economics, C. 20, No: 4, 1996, s. 270.
[8] Kula, s. 79.
[9] Aynı yer.
[10] Sistematik yorum, bir “normun diğer normlarla birlikte oluşturduğu bağlamdan çıkan anlama odaklanmayı ifade eder.” Sistematik yorum tanımı ve hak ve özgürlüklerin yorumunda da diğer normlar ile oluşturulan bağlamın dikkate alınması gerekliliğine ilişkin bkz. Bertil Emrah Oder, Anayasa Yargısında Yorum Yöntemleri, İstanbul, Beta Yayınevi, 2010, s. 55, 64.
[11] Kula, s. 113-116. Temel hak ve özgürlüklerin ayrıntılı değerlendirmeleri için bkz. Kula, s. 85-113. Belirtmek gerekir ki söz konusu yetki sınırsız değildir. Devletin sanat faaliyetlerini, sanat özgürlüğüne müdahale edecek ve/veya sanatı tekeli yaratacak şekilde üstlenmesi mümkün değildir. Buna ek olarak Anayasa md. 65’in de bir sınır olduğunu söylemek gerekir. Değerlendirmeler için bkz. Kula, s. 116-125.
[12] Bu hükmün dava edilebilirliği ve program hüküm niteliği/tartışmaları bulunduğunu da hatırlatmak gerekir. Ulaş Karan, Sanatta İfade Özgürlüğü, Sansür ve Hukuk, İstanbul, Mas Matbaacılık A.Ş., 2013, s. 29. Ayrıca bkz. Kula, s. 102.
[13] İbrahim Ö. Kaboğlu, Dayanışma Hakları, ed. TODAİE, Ankara, 1996, s. 14.
[14] ESKHS, 10.07.2003 tarihinde 2003/5923 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı (BKK) ile onaylanmıştır. R.G. No: 25196, T. 11.08.2003.
[15] Sözleşme 03.05.2008 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Türkiye, sözleşmeyi 27.05.2009 tarihli ve 2009/15137 sayılı BKK ile onaylamıştır. R.G. No: 27288, T. 14.07.2009.
[16] Céline Romainville, “Defining the right to participate in cultural life as a human right”, Netherlands Quarterly of Human Rights, C. 33, No: 4, 2015, s s. 408. Kültür kavramı farklı şekillerde tanımlanmakla birlikte sanata erişimi kapsadığı konusunda şüphe bulunmamaktadır. Ben Saul, David Kinley, Jacqueline Mowbray, “Article 15: Cultural Rights”, The International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights: Commentary, Cases, and Materials, ed. Jacqueline Saul, Ben; Kinley, David; Mowbray, Oxford Academic, 2014, s. 1180–1181.
[17] Muhammad Ekramul Haque, “Economic, Social and Cultural Rights under Modern International Human Rights Law: Transformation of the Non-justiciable Moral Statement in the udhr to Justiciable Rights”, Human Rights after 75 Years of the Universal Declaration of Human Rights, Brill, 2024, s. 493.
[18] Allison Corkery, Ignacio Saiz, “Progressive realization using maximum available resources: the accountability challenge”, Research Handbook on Economic, Social and Cultural Rights as Human Rights, ed. Jackie Dugard vd., Edward Elgar Publishing, 2020, s. 275.
[19] Elsa Stamatopoulou, Cultural Rights in International Law: Article 27 of the Universal Declaration of Human Rights and beyond, Brill, 2007, s. 154–156.
[20] Genel yorumlar ilgili sözleşme organlarının sözleşmeye ilişkin yorumlarını ve/veya tavsiyelerini içerir. “General Comments”, United Nations, y.y., (Çevrimiçi) https://www.ohchr.org/en/treaty-bodies/general-comments.
[21] Committee on Economic Social and Cultural Rights, “General comment no. 21, Right of everyone to take part in cultural life (art. 15, par. 1a of the Covenant on Economic, Social and Cultural Rights)”, E/C.12/GC/21, 2009, par. 6.
[22] Committee on Economic Social and Cultural Rights, “General comment no. 21, Right of everyone to take part in cultural life (art. 15, par. 1a of the Covenant on Economic, Social and Cultural Rights)”, par. 44–47.
[23] Committee on Economic Social and Cultural Rights, “General comment no. 21, Right of everyone to take part in cultural life (art. 15, par. 1a of the Covenant on Economic, Social and Cultural Rights)”, par. 49–54.
[24] Aynı yer. Ayrıca bkz. Roger O’keefe, “The ‘right to take part in cultural life’ under article 15 of the ICESCR”, International and Comparative Law Quarterly, C. 47, No: 4, 1998, s. 905–906.
[25] Committee on Economic Social and Cultural Rights, “General comment no. 21, Right of everyone to take part in cultural life (art. 15, par. 1a of the Covenant on Economic, Social and Cultural Rights)”, par. 30.
[26] Committee on Economic Social and Cultural Rights, “General comment no. 21, Right of everyone to take part in cultural life (art. 15, par. 1a of the Covenant on Economic, Social and Cultural Rights)”, par. 30- 31.
[27] Aynı yer.
[28] Rapor için bkz. Committee on Economic, Social and Cultural Rights, “Implementation of the International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights Initial reports submitted by States parties under articles 16 and 17 of the Covenant Turkey”, E/C.12/TUR/1, 2008.
[29] Committee on Economic, Social and Cultural Rights, “Implementation of the International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights Initial reports submitted by States parties under articles 16 and 17 of the Covenant Turkey”, par. 702, 731-733.
[30] Committee on Economic, Social and Cultural Rights, “Consideration of reports submitted by States parties under articles 16 and 17 of the Covenant Concluding observations of the Committee on Economic, Social and Cultural Rights” E/C.12/TUR/CO/1, Forty-sixth session, 2011, par. 11.
[31] Committee on the Rights of Persons with Disabilities, “General comment No. 2 (2014)”, CRPD/C/GC/2, 2014, par. 44-46. Diğer genel yorumlarda da kültürel hakların yerine getirilmesinin değerlendirildiği görülmektedir. Örneğin, EHİS md. 19 doğrultusunda çıkarılmış olan Genel Yorum No. 5 ile birlikte engelli bireylerin bağımsız yaşayabilme ve topluma dahil olabilme hakkının yerine getirilmesi için kültürel haklara erişimin de sağlanması gerekliliği ortaya konmuştur. Bkz. Committee on the Rights of Persons with Disabilities, “General comment No. 5 (2017) on living independently and being included in the community”, CRPD/C/GC/5, 2017, par. 7-9. EHİS md. 5 doğrultusunda çıkarılmış olan Genel Yorum No. 6, engelli bireylerin kültürel hayattan dışlanmamasını da EHİS md. 5 ile birlikte öngörülen pozitif edim yükümlülüğü kapsamında değerlendirmektedir. Bkz. Committee on the Rights of Persons with Disabilities, “General comment No. 6 (2018) on equality and non-discrimination”, CRPD/C/GC/6, 2018, par. 17. Eğitim hakkına ilişkin olarak çıkarılmış Genel Yorum No. 4 ile birlikte bireylerin kültürel hayata katılım sağlamaları için gerekli tedbirlerin eğitim ortamına da dahil edilmesi gerektiği söylenmektedir. Committee on the Rights of Persons with Disabilities, “General comment No. 4 (2016) on the right to inclusive education”, CRPD/C/GC/4, 2018, par. 58.
[32] Committee on the Rights of Persons with Disabilities, “General comment No. 2 (2014)”, par. 44.
[33] Bantekas vd., s. 879.
[34] Bantekas vd., s. 876.
[35] Aynı yer.
[36] Brynhildur G. Flóvenz, “The Implementation Of The UN Convention And The Development Of Economical And Social Rights As Human Rights”, The UN Convention on the Rights of Persons with Disabilities, ed. Oddný Mjöll Arnardóttir, Gerard Quinn, Brill | Nijhoff, 2009, s. 262.
[37] Committee on the Rights of Persons with Disabilities, “Initial report submitted by Turkey under article 35 of the Convention, due in 2011 (CRPD/C/TUR/1)”, 2015, par. 290–306.
[38] Kula, s. 153.
[39] Benzer şekilde bkz. Ali Ulusoy, Türk İdare Hukuku, Gözden Geçirilmiş 8. baskı, Ankara, Yetkin Yayınları, 2025, s. 537.
[40] Melikşah Yasin, “Kamu Hizmeti”, İdare Hukuku, ed. Turan Yıldırım, 8. baskı, İstanbul, On İki Levha Yayıncılık, 2020, s. 561.