TÜRKİYE’NİN TARAF OLDUĞU ILO SÖZLEŞMELERİNDE ENGELLİLİĞE DAİR HÜKÜMLER HAKKINDA BİLGİ NOTU
Avukat Oğuz UĞUR
Türkiye, 18.07.1932 tarihinden beri[1] ILO’nun[2] üye devletlerinden biridir. Türkiye’de ilk ILO ofisi 1952’de İstanbul’da Yakın ve Orta Doğu İş Gücü Saha Ofisi[3] adıyla açılmıştır. Müteakiben 1976’da ILO Ankara Ofisi açılmış olup günümüzde ILO Türkiye Ofisi olarak faaliyet göstermektedir[4].
Türkiye, 59 ILO Sözleşmesi’ne taraftır. Bunlardan 52 tanesi hala yürürlükte olup 5 tanesi ilga edilmiş, 2 tanesi de daha yeni ILO Sözleşmeleri ile otomatik olarak fesholmuştur[5]. Fesholan Sözleşmeler 58 Sayılı Deniz İşlerinde Çalıştırılacak Çocukların Asgari Yaş Haddinin Tesbiti Hakkında Sözleşme (Revize) ve 59 Sayılı Sanayi İşyerlerine Alınacak Çocukların Asgari Yaş Sınırını Belirleyen Sözleşme (Revize) sözleşmeleridir ve bu sözleşmeler 30.10.1999 tarihinde 138 Sayılı İstihdama Kabulde Asgari Yaşa İlişkin Sözleşme’nin Türkiye’de yürürlüğe girmesiyle Türkiye açısından otomatik olarak fesholmuştur.
Mülga Sözleşmelerin durumu ise şu şekildedir[6]:
15 Sayılı Trimci ve Ateşçi Sıfatiyle Gemilerde İşe Alınacakların Asgari Yaşının Tesbitine Dair Sözleşme, Uluslararası Çalışma Konferansı’nın 2017’deki 106. Oturumu’nda;
34 Sayılı Ücretli İş Bulma Büroları Hakkında Sözleşme, 96 Sayılı Ücretli İş Bulma Büroları Hakkında Milletlerarası Çalışma Sözleşmesi’nin (Revize) yürürlüğe girmesiyle fesholmuş; müteakiben ayrıca Uluslararası Çalışma Konferansı’nın 2021’deki 109. Oturumu’nda alınan kararla Sözleşme’nin geri çekilmesiyle[7];
45 Sayılı Her Nevi Maden Ocaklarında Yeraltı İşlerinde Kadınların Çalıştırılmaması Hakkında Mukavele, Uluslararası Çalışma Konferansı’nın 2024’teki 112. Oturumu’nda alınan kararla;
53 Sayılı Ticaret Gemilerinde Çalışan Kaptanlar Ve Gemi Zabitlerinin Meslekî Yeterliliklerinin Asgari İcaplarına İlişkin Sözleşme, Uluslararası Çalışma Konferansı’nın 2021’deki 109. Oturumu’nda alınan kararla;
73 No’lu Gemiadamlarının Sağlık Muayenesine İlişkin Sözleşme, Uluslararası Çalışma Konferansı’nın 2021’deki 109. Oturumu’nda alınan kararla
İlga olunmuşlardır.
Türkiye 10 Esas Sözleşme’nin tümüne, 4 Yönetişimsel Sözleşme’nin (öncelikli) 3’üne ve 179 Teknik Sözleşme’nin 46’sına taraftır[8].
Ayrıca,185 Sayılı Denizcilik Çalışma Sözleşmesi, 6898 Sayılı Kanun ile uygun bulunmuş ve bu Kanun 25.03.2017 tarihli ve 30018 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Ancak Türkiye henüz 185 Sayılı Sözleşme’nin tarafı olmamıştır.
Çeşitli ILO Sözleşmelerinde engelliliğe temas eden ve tespit edebildiğimiz hükümler, bu bilgi notunun kapsamını oluşturmaktadır. Bu hükümler, sözleşmelerin numaralarına göre sırasıyla sunulmuştur. Sözleşmeler gözden geçirilirken ILO’nun internet sitesi üzerinde yayımladığı Türkçe metinler kullanılmış, işbu bilgi notuna alınan metinlerde ise Resmî Gazete’de yayımlanan metinler tercih edilmiştir. Resmî Gazete’den temin edilen metinlerin yazılışına müdahale edilmemiş, dönemin imlası olduğu gibi korunmuştur. Türkiye’nin onayladığı ILO Sözleşmeleri ILO tarafından hazırlanan ve internet sitesinden indirilebilen bir PDF’te[9] tablo halinde sunulmaktadır.
Türkiye’nin taraf olduğu ILO Sözleşmeleri’nden 8’inde engellilikle ilintili görülen hükümler tespit edilmiştir. Bu Sözleşmelerin 7’si yürürlükte olup biri ilga olunmuştur. Engelliliğe dair hükümlerin tespit edildiği Sözleşmeler şu şekildedir:
29 Sayılı Cebri veya Mecburi Çalıştırma Hakkında Sözleşme,
73 Sayılı Gemi Adamlarının Sağlık Muayenesine İlişkin Sözleşme (mülga),
77 Sayılı Çocukların ve Gençlerin Sanayide İşe Elverişlilikleri Yönünden Sağlık Muayenesine Tabi Tutulmaları Hakkında Milletlerarası Çalışma Sözleşmesi,
88 Sayılı İş ve İşçi Bulma Servisi kurulması hakkında
Sözleşme,
94 Sayılı Bir Âmme Makamı Tarafından Yapılan Mukavelelere Konulacak Çalışma Şartlarına Mütaallik Sözleşme,
99 Sayılı Tarımda Asgari Ücret Tespiti Usulleri Hakkında Milletlerarası Çalışma Teşkilâtı Sözleşmesi,
102 Sayılı Sosyal Güvenliğin Asgari Normları hakkındaki Sözleşme,
142 Sayılı İnsan Kaynaklarının Değerlendirilmesinde Meslekî Eğitim ve Yönlendirmenin Yeri Sözleşmesi.
Ayrıca; 111 Sayılı İş ve Meslek bakımından ayırım hakkındaki Milletlerarası Çalışma Sözleşmesi Ek 1 olarak ve 159 Sayılı Sakatların Mesleki Rehabilitasyonu ve İstihdamı Hakkında Uluslararası Çalışma Teşkilatı Sözleşmesi ise Ek 2 olarak işbu Bilgi Notu’nun sonunda sunulmuştur.
Türkiye’nin taraf olduğu ILO Sözleşmeleri’nden 29 Sayılı Cebri veya Mecburi Çalıştırma Hakkında Sözleşme’nin[10] 11. maddesi, engelliliğe temas edildiğini söyleyebileceğimiz ilk hükmü muhtevidir.
İşbu Sözleşme, gerektiği takdirde cebri ve mecburi çalıştırma yapılabilecek durumları, bu süreçlerin usullerini belirtirken 11. maddesinde kimlerin cebri çalışmaya tâbi tutulabileceğini de açıklamaktadır. Mezkur hükmün 1. fıkrasının (a) bendine göre, bedeni kabiliyetleri yeterli olmayan kimseler mecburi çalışmaya tâbi tutulamayacaklardır. Hükmün ilgili kısmı şu şekildedir:
“1. Sadece 13’den yukarı ve 45’den aşağı yaşlarda bulunan sağlam yetişkin erkekler
cebri veya mecburi çalıştırmaya tabi olabilirler. Bu Sözleşme’nin 10. maddesinde öngörülen iş türleri hariç, aşağıdaki tahditler ve şartlar dikkate alınmalıdır:
a) Mümkün olan her halükarda, konulan işi yapacak ilgililerin bulaşıcı bir hastalığının olmadığının, bedeni kabiliyetlerinin yapılacak iş ve icra edileceği şartlara uygunluğunun idarece tayin edilen bir doktor tarafından önceden tespit edilmesi; (…)”.
Deniz işlerinin ağırlığı ve tehlike seviyesinin yüksekliği, bu iş kollarında çalışacak kişilerde aranan şartların da bir o kadar fazla olması durumunu ortaya çıkarmıştır. Bu durum, mülga 73 Sayılı Gemi Adamlarının Sağlık Muayenesine İlişkin Sözleşme’de[11][12] açıkça kendisini göstermektedir.
Bu Sözleşme’nin çeşitli maddelerinde, renk körlüğü veya görme bozukluklarının Sözleşme’nin tespit edip açıkladığı iş kollarında çalışmaya engel olacağı açıkça belirtilmekteydi.
Sözleşme, istihdam hükümlerinin kimlere uygulanıp uygulanmayacağını 2. maddesinde şu şekilde ifade etmişti:
“Bu Sözleşme, aşağıda belirtilen kişilerin sağlıklı olmalarını sağlamak için alınan ve gemideki diğer kişilerin sağlığını tehlikeye düşürecek nitelikte olmayan önlemler saklı kalmak kaydıyla gemide herhangi bir görevde çalışan
a) kılavuz kaptan (mürettebat olmayan);
b) bir telsiz telgraf şirketinin emrinde çalışan telsiz haberleşme yetkilisi veya operatörü hariç, gemi sahibi dışında bir işveren tarafından gemide istihdam edilen kişiler,
c) mürettebat olmayan seyyar yükleme- boşaltma işçileri;
d) devamlı denizde istihdam edilmeyen liman işçileri;
hariç herkese uygulanır.”
Söz konusu Sözleşme’, istihdam alanının sınırlarını tespit ettikten sonra, 3. maddesinde açıkça görme bozukluğu olanların belirlenen sınırlar dahilindeki işlerde istihdam edilemeyeceğini belirtmekteydi:
“1- Bu sözleşmenin uygulandığı kişilerden hiçbiri, bir pratisyen doktorun imzaladığı ve o kişinin denizde çalışacağı işe uygunluğunu onaylayan bir rapor veya özellikle görme bozukluğuna ilişkin bir rapor söz konusu ise, yetkili makam tarafından yetki verilen bir şahıs tarafından imzalanan bir raporu ibraz edememesi halinde bu Sözleşmenin uygulandığı bir gemide istihdam edilemez. (…)”
Sağlık muayenesinde hangi hususlara dikkat edileceği ise, 4. maddenin 3. fıkrasında açıklanmıştı:
“3- Sağlık raporu özellikle;
a) kişinin duyma, görme ve (yaptıkları işe uygunluklarının renk körlüğü nedeniyle etkilenme ihtimali bulunmayan bazı uzman personel hariç) güverte bölümünde çalışacak kişi bakımından renk seçme yeteneklerinden hepsinin uygun olduğunu; ve
b) denizdeki çalışmasından dolayı ağırlaşacak veya işe uygun olmayan bir duruma düşürecek veya gemideki diğer kimselerin sağlığını tehdit edecek herhangi bir hastalığı bulunmadığını belirtir.”
Sözleşme’nin sağlık raporlarının süresini düzenleyen 5. Maddesinde, renk seçiciliği ile ilgili özel bir düzenlemeye yer verilmişti ve maddenin 2. fıkrasına göre, “Sağlık raporu renk seçiciliği ile ilgili ise verildiği tarihten itibaren 6 yıldan daha uzun olmayacak bir süre için geçerlidir.” hükmü konulmuştu.
İşbu Sözleşme özelinde son olarak 6. maddeye değinmek uygun olacaktır. Bu madde, acil durumlarda, yukarıdaki şartlara istisna tanınabileceğini şu şekilde ifade etmekteydi:
“1- Yetkili makam, bir şahsın, acil durumlarda önceki maddelerdeki koşulları yerine getirmese de, tek bir yolculuk için istihdam edilmesine izin verebilir.
2- Bu durumlarda istihdam süresi ve koşulları, aynı kategoride bulunan ve bir sağlık raporuna sahip olan gemiadamları için öngörülenlerle aynı şekilde olur.
3- Bu maddeye göre yapılan istihdam, daha sonra hiçbir şekilde 3. madde hükümlerince aranan önceki istihdam gibi değerlendirilmez.”
77 Sayılı Çocukların ve Gençlerin Sanayide İşe Elverişlilikleri Yönünden Sağlık Muayenesine Tabi Tutulmaları Hakkında Milletlerarası Çalışma Sözleşmesi’nin[13] 6. maddesi ise yukarıdaki hükümlere nazaran daha farklı bir yaklaşım getirmekte ve engelli gençlerin iş hayatına katılımlarını teşvik edici görünmektedir.
Hüküm şu şekildedir:
“1. İşe elverişsizlikleri veya bedeni eksiklik ve aksaklıkların bulunduğu sağlık muayenesince tespit edilen çocuklarla gençlerin yeniden yönetilmesi ve yeniden bedeni ve mesleki intibakı için yetkili makam tarafından gerekli hertürlü tedbir alınacaktır.
2. Bu tedbirlerin nitelik ve kapsamı yetkili makamca tespit olunacak; bu amaçla konuyla ilgili çalışma, eğitim, sosyal ve sıhhi servisler arasında bir işbirliği kurulması ve bu tedbirlerin uygulanması için bu servisler arasında tesirli irtibatın idame ettirilmesi gerekecektir.
3. Milli mevzuat, işe elverişliliği açıkça kabul edilmemiş olan çocuklarla gençlere:
a) Bitiminde genç işçinin yeni bir muayeneye tabi tutulacağı bir devre için geçerli, geçici iş permileri yahut sağlık belgeleri;
b) özel mahiyette çalıştırma şartları koyan permiler yahut belgeler verilme sini zorunlu kılabilecektir.”
88 Sayılı İş ve İşçi Bulma Servisi kurulması hakkında Sözleşme’nin[14] 7. maddesi de engellileri iş hayatına katmayı amaçlayan bir hüküm içermektedir. Hükme göre;
“Aşağıdaki hususlar için tedbirler alınmalıdır:
(…)
b) Sakat şahıslar gibi, iş için müracaat eden muayyen işçi kategorilerinin ihtiyaçlarına memnuniyet verici bir şekilde cevap vermek”.
Diğer yandan ILO Sözleşmeleri’nde her zaman engellilerin haklarını geliştiren hükümlerin mevcudiyetinden söz etmek de mümkün değildir. 94 Sayılı Bir Âmme Makamı Tarafından Yapılan Mukavelelere Konulacak Çalışma Şartlarına Mütaallik Sözleşme’nin[15] 1. maddesinin 5. fıkrası belli bazı çalışanları Sözleşme dışında tutmuştur. Bizim yorumumuza göre engellileri de hariç tutulanlar sınıfına dahil edilenler arasında saymak gerekir zira her ne kadar doğrudan engellilikle bağdaşmıyor gibi görünse de, hükümde “umumiyetle bedenî bir iş göremiyen kimseler” denmekte, “umumiyetle bedenî bir iş görmiyen kimseler” denmemektedir.
Hüküm şu şekilde kaleme alınmıştır:
“5. Yetkili makam, ilgili iş veren ve işçi teşekküllerinin mevcut olduğu yerlerde bu teşekküllerle istişareden sonra İdari mevkiler işgal veya teknik veya İlmî mahiyette vazifeler ifa edip çalışma şartları millî mevzuat veya kolektif mukavele veya bir hakem kararı ile tanzim edilmemiş olan ve umumiyetle bedenî bir iş göremiyen kimseleri bu Sözleşmenin tatbik sahası dışında bırakabilir.”
Yine de bu hariç tutmayı mezkur Sözleşme’nin tabiatı dahilinde değerlendirmek ve bir geri gidiş olarak görmemek de uygun olacaktır. Sözleşme’nin kapsamı, 1. maddenin 1. fıkrasının “c” bendinden anlaşıldığı kadarıyla, diğer bir çok şartla birlikte;
“i) Bayındırlık işlerinin yapılması, tadili, tamiri veya yıkımı,
ii) Materyal, levazım ve teçhizatın imali, takılması, işlenmesi veya nakli,
iii) Hizmetlerin bizzat ifası veya temini gayesiyle yapılmış olması,” şartlarını haiz mukavelelere tatbik olunacaktır.
Yine de, herkesle eşit ücrete hak kazanma konusuna ILO’nun 1950’lerin başında pek de arzu edildiği gibi yaklaştığını söylemek mümkün değildir. 99 Sayılı Tarımda Asgari Ücret Tespiti Usulleri Hakkında Milletlerarası Çalışma Teşkilâtı Sözleşmesi’nin[16] 3. maddesinin 5. fıkrası, ILO’nun 1950’lerde engelli kişilerin istihdamı meselesine eşitlik perspektifinden değil de engelli kişileri eşit ücreti feda etmek pahasına iş hayatına dahil etme veçhesinden yaklaştığı izlenimini vermektedir. Mezkur fıkra şöyledir:
“5. Yetkili makam bedeni veya fikri kabiliyetleri mahdut olan işçilerin çalıştırılması imkânlarının azalmasını önlemek maksadiyle, icabettiği takdirde, münferit hallerde, asgari ücret hadlerinde istisnalara müsaade edebilir.”
102 Sayılı Sosyal Güvenliğin Asgari Normları hakkındaki Sözleşme’nin[17] 35. maddesi, doğrudan engellileri değil ancak iş kazaları sonucu çalışma güçleri azalan yani bir başka deyimle sonradan engelli olan kişilerin yeniden iş hayatına kazandırılmaları hususunu düzenlemektedir.
Hüküm şu şekilde kaleme alınmıştır:
“1— Sağlık yardımlarını ifa ile görevli Devlet daireleri veya müesseseler, uygun görülen hallerde, çalışma güçleri azalmış kimselerin yeniden uygun bir işe alıştırılmaları maksadiyle, meslekî rehabilitasyon müesseseleriyle işbirliği yaparlar.
2— Mezkûr daire ve müesseseler, çalışma güçleri azalmış kimselerin meslekî rehabilitasyona tabi tutulmaları hususunda tedbirler almağa millî mevzuatla yetkili kılınabilir.”
Bu hükümden anlaşıldığı kadarıyla, ILO, çalışma gücü azalmasını iş hayatından çekilmeye yol açacak bir zorunluluk olarak görmektense kişileri kendi bilgi ve becerilerine ve yeni durumlarına uygun işlerde istihdam etmenin yollarını aramıştır.
142 Sayılı İnsan Kaynaklarının Değerlendirilmesinde Meslekî Eğitim ve Yönlendirmenin Yeri Sözleşmesi’nin[18] 3. maddesi, günümüzde de uygulanması gereken daha bütüncül bir yaklaşımı ortaya koymakta; sadece işe yerleştirme değil, öncesinde sağlanacak eğitim ve rehberlik hizmetlerine de değinmektedir.
Bu hususları düzenleyen madde, bir Sözleşme’de değinilebilecek ölçülerde kriterleri ortaya koymaya çalışmış olup hüküm şu şekildedir:
“1. Her üye, tüm sakat ve Özürlüler için hazırlanacak özel programlar da dahil olmak üzere, tüm çocuklara, gençlere ve yetişkinlere kapsamlı enformasyon sağlamak ve mümkün olan en geniş rehberlik amacıyla, istihdama ilişkin sürekli bilgi temini dahil, mesleki rehberlik sistemlerini tedricen yaygınlaştıracaktır.
2. Bu bilgi ve rehberlik; meslek seçimi, mesleki eğitim ve buna ilişkin öğrenim fırsatları istihdam durumu ve istihdam beklentileri, meslekte yükselme imkanları, çalışma şartları, işte güvenlik ve hijyen ve ekonomik, sosyal ve kültürel faaliyetlerin çeşitli sektörlerin çalışma hayatının diğer yönlerini ve tüm sorumluluk düzeylerini kapsayacaktır.
3. Bu bilgi ve rehberlik, toplu sözleşmelerin genel hususlarına ve İş Kanunu kapsamındaki herkesin hak ve sorumluluklarına ilişkin bilgilerle tamamlanacaktır; bu bilgiler, ilgili işçi ve işveren kuruluşlarının fonksiyon ve görevleri dikkate alınarak, ulusal mevzuat ve uygulama uyarınca sağlanacaktır.”
Sonuç olarak; engelliliğe yaklaşım, ILO’nun çeşitli Sözleşmelerinde farklı biçimlerde kendini göstermektedir. Bazı Sözleşmelerde daha ziyade engellilerin yapamayacakları işlere odaklanır bir tutum alan ILO, başka Sözleşmelerde bu yaklaşımını önce engellileri ücret eşitliğinden feda etmek pahasına iş hayatına dahil etme yönünde değiştirmiş; başka Sözleşmelerde ise iş kazası ve benzeri durumlar sebebiyle iş gücü kaybı yaşayanları iş hayatında tutmanın yollarını aramış, engelli kişilerin de iş hayatına katılımlarını ve eşitliği daha önde tutan bir konum almıştır.
EK 1: 111 SAYILI İŞ VE MESLEK BAKIMINDAN AYIRIM HAKKINDAKİ MİLLETLERARASI ÇALIŞMA SÖZLEŞMESİ[19]
Milletlerarası Çalışma Bürosu Yönetim Kurulu tarafından toplantıya çağırılarak 4 Haziran 1958 de Cenevre’de kırkikinci toplantısını yapan
Milletlerarası Çalışma Teşkilâtı Genel Konferansı,
Toplantı gündeminin dördüncü maddesini teşkil eden, iş ve meslek alanında ayırım İle ilgili çeşitli tekliflerin kabulünü ve
Bu tekliflerin bir milletlerarası sözleşme şeklini almasına karar vererek ve
Filadelfiya beyannamesinin; ırk, inanç ve cinsiyetleri ne olursa olsun, bütün insanların, hürriyet, şeref, ekonomik, güvenlik ve eşit imkân şartları içinde kendi maddî refah ve mânevi gelişmelerini gözetme haklarını teyit ettiğini, ve
Ayırımın, insan hakları evrensel beyannamesinde belirtilen hakları ihlâl ettiğini,
Göz önünde tutarak,
Bindokuzyüz ellisekiz yılı Haziran ayının yirmibeşinci günü ayırım (İş ve meslek) sözleşmesi, 1958 adını taşıyacak olan aşağıdaki sözleşmeyi kabul eder.
Madde - 1.
1. Bu sözleşme bakımından «Ayırım» deyimi
(a) Irk, renk, cinsiyet, din, siyasal inanç, ulusal veya sosyal menşe bakımından yapılan ve iş veya meslek edinmede veya edinilen iş veya meslekte tabi olunacak muamelede eşitliği yok edici veya bozucu etkisi olan her türlü ayrılık gözetme, ayrı tutma veya üstün tutmayı,
(b) ilgili üye memleketin, varsa, temsilci, işçi ve işveren teşekkülleri ve diğer ilgili makamlarla istişare etmek suretiyle tesbit edeceği, meslek veya iş edinmede veya edinilen iş veya meslekte tabi olunacak muamelede eşitliği yok edici veya bozucu etkisi olan bütün diğer ayrılık gözetme, ayrı tutma veya üstün tutmayı,
İfade eder.
2. Belirli bir iş için, o işin mahiyeti icabı yapılan, herhangi bir ayrılık gözetme, ayrı tutma veya üstün tutma ayırım sayılmaz.
3. Bu sözleşme bakımından «İş» ve «Meslek» terimleri, meslekî eğitime, bir işe, ve çeşitli mesleklere girmeyi ve çalışma şartlarını kapsar.
Madde - 2.
Bu sözleşmenin yürürlükte bulunduğu üye memleketler, ulusal şartlara ve tatbikata uygun metodlarla; bu sözleşmede ele alınan anlamda her türlü ayırım ortadan kaldırmak maksadiyle, iş veya meslek edinmede ve edinilen iş veya meslekte tabi olunacak muamelede eşitliği geliştirmeyi hedef tutan millî bir politika tesbit ve takip etmeyi taahhüt eder.
Madde - 3.
Bu sözleşmenin yürürlükte bulunduğu üye memleketler, ulusal şartlara ve tatbikata uygun metodlarla,
(a) Sözü edilen politikanın kabulünü ve uygulanmasını teşvik için işçi ve işveren teşekkülleri ve diğer ilgili teşekküllerin işbirliğini temine gayret etmeyi,
(b) Bu politikanın kabulünü ve uygulanmasını sağlıyacak kanunları kabul ve eğitim programlarını teşvik etmeyi,
(c) Bu politika ile bağdaşamıyan her türlü kanuni hükümleri kaldırmayı ve idari talimat ve tatbikatı değiştirmeyi,
(d) Bu politikayı istihdam konusunda millî bir makamın doğrudan doğruya kontrolü altında takip etmeyi,
(e) Bu politikanın mesleke yöneltme, mesleki eğitim ve iş ve işçi bulma hizmetlerinde, millî bir makamın sevki idaresinde uygulanmasını temin etmeyi;
(f) Sözleşmenin uygulanması ile ilgili yıllık raporlarında, bu politikanın uygulanması konusunda alınan tedbirleri, ve bu tedbirler yoliyle elde edilen sonuçları belirtmeyi;
Taahhüt eder.
Madde - 4.
Devletin güvenliğine halel getiren faaliyetlerden ötürü muhik sebeplerle zanlı bulunan veya bu faaliyetlere girişen bir şahıs hakkında alınan tedbirler, ilgili kişinin millî tatbikata uygun olarak kurulmuş olan yetkili bir makama başvurma hakkı saklı kalmak şartiyle, ayırım sayılmaz.
Madde - 5.
1. Milletlerarası çalışma konferansınca kabul edilmiş olan diğer sözleşme veya tavsiyelerle öngörülmüş bulunan özel koruma ve yardım tedbirleri ayırım sayılmaz.
2. Herhangi bir üye, varsa temsilci, işveren ve işçi teşekkülleriyle yapılacak görüşmeden sonra, cinsiyet, yaş, sakatlık, aile sorumlulukları veya sosyal veya kültürel durumları dolayısiyle, özel şekilde korunma veya yardım ihtiyacında oldukları genel olarak kabul edilmiş bulunan kişilerin özel ihtiyaçlarını karşılamak amacını güden özel tedbirlerin ayırım sayılmıyacağına karar verebilir.
Madde - 6.
Bu Sözleşmeyi onayan üye memleketler, sözleşme hükümlerini, Milletlerarası Çalışma Teşkilâtı Anayasası hükümleri uyarınca, anavatan dışı ülkelerine uygulanacağını taahhüt eder.
Madde - 7.
Bu sözleşmenin kesin onama belgeleri, tescil edilmek üzere, Milletlerarası Çalışma Bürosu Genel Müdürüne gönderilir.
Madde - 8.
1. Bu sözleşme, ancak onama belgesi Milletlerarası Çalışma Bürosu Genel Müdürü tarafından tescil edilmiş olan Milletlerarası Çalışma Teşkilâtı üyelerini bağlar.
2. Sözleşme, iki üyenin onama belgelerinin Genel Müdür tarafından tescilinden itibaren on iki ay sonra yürürlüğe girer.
3. Bundan sonra, bu sözleşme, her üye hakkında, kendisinin onama belgesinin tescilinden itibaren on iki ay geçince yürürlüğe girer.
Madde - 9.
1. Bu sözleşmeyi onayan üye memleketler, sözleşmenin ilk yürürlüğe giriş tarihinden itibaren on yıl geçtikten sonra, Milletlerarası Çalışma Bürosu Genel Müdürüne yollıyarak tescil ettirecekleri bir ihbarname ile onanmayı feshedebilir. Fesih, tescil tarihinden itibaren bir yıl sonra yürürlüğe girer.
2. Bu sözleşmeyi onayan ve yukardaki fıkrada sözü edilen on yıllık. devrenin bitiminden itibaren bir yıl İçinde, bu madde gereğince kendisine tanınan fesih hakkını kullanmıyan üye memleketler yeniden on yıllık bir devre için bağlanırlar ve bundan sonra bu sözleşmeyi her on yıllık devre sonunda, bu maddede öngörülen şartlarla feshedilebilirler.
Madde - 10.
1. Milletlerarası Çalışma Bürosu Genel Müdürü, Teşkilât üyeleri tarafından kendisine bildirilen bütün onamaların ve fesih ihbarlarının tescilini, Milletlerarası Çalışma Teşkilâtının bütün üyelerine tebliğ eder.
2. Milletlerarası Çalışma Bürosu Genel Müdürü kendisine gönderilen ikinci onama belgesinin tescilini, teşkilât üyelerine tebliğ ederken, bu sözleşmenin yürürlüğe gireceği tarih hakkında teşkilât üyelerinin dikkatini çeker.
Madde - 11.
Milletlerarası Çalışma Bürosu Genel Müdürü, yukardaki maddelerin hükümleri gereğince tescil ettiği bütün onama ve fesih ihbarlarına ait her türlü bilgiyi Birleşmiş Milletler Andlaşmasının 102 nci maddesi uyarınca tescil edilmek üzere Birleşmiş Milletler Genel Sekreterine gönderir.
Madde - 12.
Milletlerarası Çalışma Bürosu Yönetim Kurulu lüzum göreceği zamanlarda Genel Konferansa bu sözleşmenin uygulanması hakkında bir
rapor sunar ve sözleşmenin tamamen veya kısmen değiştirilmesi konusunun konferans gündemine konulup konulmaması lüzumunu inceler.
Madde - 13.
1. Konferansın bu sözleşmeyi tamamen veya kısmen değiştiren yeni bir sözleşme kabul etmesi, ve yeni sözleşmede aksine hüküm olmaması halinde :
(a) Değişik yeni sözleşmenin bir üye tarafından onanması, yukardaki 9 uncu madde hükümleri nazara alınmaksızın, değişik yeni sözleşmenin yürürlüğe girmiş olması kayıt ve şartiyle, bu sözleşmenin derhal ve doğrudan doğruya feshini tazammun eder.
(b) Değişik yeni sözleşmenin yürürlüğe girmesi tarihinden itibaren, bu sözleşme üyelerin onamasına açık bir sözleşme olmaktan çıkar.
2. Bu sözleşme, onu onayıp da değişik sözleşmeyi onamamış bulunan üyeler için şimdiki şekil ve muhtevası ile muteber olmakta devam eder.
Madde - 14.
Bu sözleşmenin İngilizce ve Fransızca metinlerinin her ikisi de aynı şekilde muteberdir.
EK 2: 159 SAYILI SAKATLARIN MESLEKİ REHABİLİTASYONU VE İSTİHDAMI HAKKINDA ILO SÖZLEŞMESİ[20]
Uluslararası Çalışma Bürosu Yönetim Kurulu tarafından Cenevre’de toplantıya davet edilerek orada 1 Haziran 1983 tarihinde 69’uncu toplantısını yapan Uluslararası Çalışma Teşkilatı Genel Konferansı,
1955 tarihli Mesleki Rehabilitasyon (sakatlar) Tavsiye Kararı ve 1975 tarihli İnsan Kaynaklarını Geliştirme Tavsiye Kararında yer alan Uluslararası Standartları gözönünde tutarak,
1955 tarihli Mesleki Rehabilitasyon (sakatlar) Tavsiye Kararı’nın kabulünden sonra rehabilitasyon gerekleri anlayışında, rehabilitasyon hizmetlerinin kapsamı ve örgütlenmesinde ve sözü edilen Tavsiye Kararı’nda ele alınan meseleler üzerine pekçok üye ülkenin yasa ve uygulamalarında ortaya çıkan kayda değer gelişmeleri dikkate alarak,
Birleşmiş Milletler Genel Kurulunun 1981 yılını “Tam Katılım ve Eşitlik” temasıyla Uluslararası Sakatlar Yılı ilan etmiş olması ve geniş kapsamlı, sakatlar için Dünya Eylem Programı’nın sakatların sosyal yaşama ve kalkınmaya “tam katılımı” ve “eşitlik” lerinin sağlanması amacının ulusal ve uluslararası düzeyde gerçekleşmesi yolunda etkin önlemler alınmasına ortam oluşturacağı görüşünden hareketle,
Bu gelişmelerin, özellikle kırsal kesimde ve kentlerde yaşayan her kategoriden sakatların istihdam edilmeleri ve topluma entegrasyonlarında fırsat ve muamele eşitliği sağlanması gereğini dikkate alan, konuyla ilgili yeni uluslararası standartlar kabul edilmesine uygun ortam hazırladığı değerlendirmelerinden hareketle,
Oturum gündeminin dördüncü maddesini oluşturan Mesleki Rehabilitasyon konusunda yapılan bazı önerilerin kabulüne karar vererek,
Bu önerilerin bir uluslararası sözleşme haline getirilmesini kararlaştırarak,
Bindokuzyüzseksenüç yılı Haziran ayının işbu yirminci günü Mesleki Rehabilitasyon ve istihdam (Sakatlar) Sözleşmesi, 1983 olarak adlandırılabilecek aşağıdaki sözleşmeyi kabul etmiştir.
-BÖLÜM I
-TANIM VE KAPSAM
Madde 1
1. Bu Sözleşmenin amaçları açısından, “sakat” terimi, uygun bir iş temini, muhafazası ve işinde ilerlemesi hususundaki beklentileri, kabul edilmiş fiziksel veya zihinsel bir özür sonucu önemli ölçüde azalmış olan bir bireyi ifade eder.
2. Bu Sözleşmenin amaçları açısından, her üye ülke, mesleki rehabilitasyonun gayesini, bir sakatın, uygun bir iş edinmesi, sürdürmesi ve işinde ilerlemesini muktedir kılmak ve bu şekilde sakatın topluma entegrasyonunu veya reentegrasyonunu kolaylaştırmak, geliştirmek şeklinde dikkate alır.
3. Bu Sözleşme hükümleri her üye tarafından ulusal şartlara uygun ve ulusal tatbikatla bağdaşan önlemler vasıtasıyla uygulanır.
4. Bu Sözleşme hükümleri, her kategorideki sakatlara uygulanır.
-BÖLÜM II-
SAKATLAR İÇİN MESLEKİ REHABİLİTASYON VE İSTİHDAM POLİTİKASI PRENSİPLERİ
Madde 2
Her üye, ulusal şart, tatbikat ve imkanlarına göre, sakatlar için bir mesleki rehabilitasyon ve istihdam ulusal politikası formüle eder, uygular ve periyodik olarak gözden geçirir.
Madde 3
Sözkonusu politika, her kategorideki sakatlar için uygun mesleki rehabilitasyon tedbirleri sağlamayı ve açık işgücü piyasasında sakatlar için istihdam imkanlarını arttırmayı amaçlar.
Madde 4
Sözkonusu politika, genel olarak sakat işçilerle sakat olmayan işçiler arasında fırsat eşitliği ilkesi üzerine kurulur. Sakat kadın ve erkek işçiler için fırsat ve muamele eşitliği gözönünde tutulur.
Sakat ve diğer işçiler arasında etkin bir fırsat ve muamele eşitliğinin tesisine yönelik özel olumlu himaye tedbirleri sakat olmayan işçiler aleyhine bir ayırımcılık olarak kabul edilmeyecektir.
Madde 5
Mesleki rehabilitasyon faaliyetleriyle iştigal eden kamu ve özel kuruluşlar arasında koordinasyon ve işbirliğini teşvik için alınmış tedbirler de dahil olmak üzere, sözkonusu politikaların uygulanmasında işçi ve işvereni temsil niteliğine haiz örgütlere danışılır. Sakatların kendi örgütleri ile onların yararına faaliyette bulunmak amacı ile kurulmuş örgütlere de danışılır.
-BÖLÜM III-
SAKATLAR İÇİN MESLEKİ
REHABİLİTASYON VE İSTİHDAM HİZMETLERİNİN
GELİŞTİRİLMESİ İÇİN ULUSAL DÜZEYDE GERÇEKLEŞTİRİLECEK FAALİYETLER
Madde 6
Her üye, bu Sözleşmenin 2, 3, 4 ve 5 inci maddelerini tatbik mevkiine koymak için Kanunlar ve Tüzükler vasıtasıyla veya ulusal şartlar ve tatbikatla bağdaşır başka yöntemlerle gerekli olan tedbirleri uygulamaya koyar.
Madde 7
Yetkili Makamlar, sakatların iş bulmaları, buldukları işi muhafaza etmeleri ve işlerinde yükselmelerini temin etmek üzere mesleki rehberlik, mesleki eğitim, işe yerleştirme, istihdam ve diğer ilgili hizmetlerin sağlanması ve değerlendirilmesine yönelik tedbirleri alır; genel işçi kitlesi için mevcut olan hizmetler mümkün ve müsait olan hallerde gerekli değişiklikleri yapılarak sakatlar için de kullanılır.
Madde 8
Kırsal alanlardaki ve uzak yerleşim merkezlerindeki sakatlar için mesleki rehabilitasyon ve istihdam servislerinin tesisi ve gelişimini teşvik için gerekli tedbirler alınacaktır
Madde 9
Her üye, sakatların mesleki rehberlik, mesleki eğitim, işe yerleştirme ve istihdamından sorumlu rehabilitasyon danışmanlarının ve diğer uygun nitelikli görevlilerin eğitimini ve teminini sağlayacak tedbirleri alır.
-BÖLÜM IV-
SON HÜKÜMLER
Madde 10
Bu Sözleşmenin resmi onay belgeleri, tescil için Uluslararası Çalışma Bürosu Genel Müdürüne gönderilir.
Madde 11
1. Bu Sözleşme yalnızca Uluslararası Çalışma Teşkilatı üyelerinden bu Sözleşmeyi onaylayıp da onayları Genel Müdürce tescil edilenler için bağlayıcıdır.
2. Sözleşme iki üyenin onaylarının Genel Müdürce tescil edildiği tarihten oniki ay sonra yürürlüğe girer.
3. Bu tarihten sonra onayı tescil edilen herhangi bir üye içinse, Sözleşme, tescil tarihinden itibaren oniki ay geçtikten sonra yürürlüğe girer.
Madde 12
1. Bu Sözleşmenin ilk yürürlüğe girdiği tarihten on yıl geçtikten sonra, bu sözleşmeyi onaylamış bir ülke resmi kayıt için Uluslararası Çalışma Bürosu Genel Müdürüne gönderilecek resmi bir yazı ile bu onayın feshini isteyebilir. Bu fesih işlemi resmi kayıt tarihinden itibaren bir yıllık süre geçmedikçe yürürlüğe girmez.
2. Bu Sözleşmeyi onaylamış olan ve fakat bir önceki paragrafta zikredilen on yıllık sürenin sona ermesinden sonraki bir yıl içinde, bu maddenin öngördüğü fesih hakkını kullanmayan bir üye, bir on yıllık süre ile daha bağlı kalır ve bundan böyle ancak her on yıllık süre sonunda, bu Maddenin öngördüğü hükümler çerçevesinde, Sözleşmeyi feshedilebilir.
Madde 13
1. Uluslararası Çalışma Bürosu Genel Müdürü, Teşkilat Üyeleri tarafından kendisine iletilen tüm onay ve fesih kayıtlarından bütün Uluslararası Çalışma Teşkilatı üyelerini haberdar edecektir.
2. Genel Müdür, kendisine iletilen ikinci onaylamanın tescilinden Teşkilatın Üyelerini haberdar ederken, Sözleşmenin yürürlüğe gireceği tarih hakkında da onların dikkatini çeker.
Madde 14
Uluslararası Çalışma Bürosu Genel Müdürü yukarıdaki hükümler uyarınca kendisince tescil edilen onay ve fesih bildirimlerini bütün detaylarıyla birlikte, Birleşmiş Milletler Ana Sözleşmesinin 102 nci maddesi uyarınca, tescil edilmek üzere Birleşmiş Milletler Genel Sekreterine gönderir.
Madde 15
Gerekli gördüğü zamanlarda, Uluslararası Çalışma Bürosu Yönetim Kurulu, Sözleşmenin işleyişi hakkında Genel Konferansa bir rapor sunar ve Sözleşmenin tamamen veya kısmen bir tadilata tabi tutulması meselesinin gündemde yer almasının istenilip istenilmediğini soruşturur.
Madde 16
1. Konferansın, bu Sözleşmeyi tamamen veya kısmen tadil eden yeni bir sözleşme kabul etmesi halinde, değiştirilmiş yeni sözleşmede aksine hüküm yok ise;
a) Değişiklik getiren yeni sözleşmenin bir üye tarafından onaylanması, yeni Sözleşmenin yürürlüğe girmiş olması kaydıyla, yukarıda zikredilen 12 nci madde hükmüne bakılmaksızın, işbu Sözleşmenin o üye ülke bakımından derhal feshini hukuken sağlar.
b) Değişiklik getiren yeni sözleşmenin yürürlüğe girdiği tarihten itibaren işbu Sözleşmenin üye ülkelerin onayına açık olma durumu ortadan kalkar.
2. İşbu Sözleşmeyi onaylayan fakat değişiklik getiren yeni Sözleşmeyi onaylamayan üyeler için bu Sözleşme mevcut şekli ve muhtevası ile her halükarda yürürlükte kalır.
Madde 17
Bu Sözleşmenin İngilizce ve Fransızca metinleri eşit olarak geçerlidir.
[1] International Labour Standards country profile: Türkiye: https://normlex.ilo.org/dyn/nrmlx_en/f?p=1000:11110:0::NO:11110:P11110_COUNTRY_ID:102893
[2] ILO, İngilizce International Labour Organization kelimesinin baş harflerinden oluşmakta olup Uluslararası Çalışma Teşkilatı olarak Türkçeleştirilebilir. Ayrıca “Labour” kelimesi hem “Çalışma” hem de “İşçi” anlamına gelmektedir.
[3] İngilizce Manpower Field Office for the Near and Middle East olarak isimlendirilen büronun Türkçe karşılığını Yakın ve Orta Doğu İş Gücü Saha Ofisi olarak vermeyi uygun gördük, ILO’nun web sitesindeki Türkçe içerikte ise ofisin adı “Yakın ve Orta Doğu İnsan Gücü Saha Ofisi” olarak verilmektedir.
[4] https://www.ilo.org/regions-and-countries/europe-and-central-asia/t%C3%BCrkiye-0
[5]https://normlex.ilo.org/dyn/nrmlx_en/f?p=1000:11200:::::P11200_INSTRUMENT_SORT:3
[6]https://normlex.ilo.org/dyn/nrmlx_en/f?p=1000:11200:::::P11200_INSTRUMENT_SORT:
[7]https://normlex.ilo.org/dyn/nrmlx_en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_ILO_CODE:C034
[8]https://normlex.ilo.org/dyn/nrmlx_en/f?p=1000:11200:::::P11200_INSTRUMENT_SORT:3 ve Türkçe içerik için https://www.ilo.org/tr/regions-and-countries/europe-and-central-asia/ilo-turkiye-ofisi/turkiyenin-onayladigi-ilo-sozlesmeleri
[9]https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@europe/@ro-geneva/@ilo-ankara/documents/genericdocument/wcms_645630.pdf
[10] 23.06.1998 tarihli ve 23381 sayılı Resmî Gazete.
[11] 17.12.2003 Tarihli ve 25319 Sayılı Resmî Gazete.
[12] 73 No’lu Gemiadamlarının Sağlık Muayenesine İlişkin Sözleşme, Uluslararası Çalışma Konferansı’nın 2021’deki 109. oturumunda alınan kararla ilga olunmuştur.
[13] 15.08.1984 Tarihli ve 18490 Sayılı Resmî Gazete.
[14] 07.12.1949 Tarihli ve 7373 Sayılı Resmî Gazete.
[15] 21.12.1960 Tarihli ve 10686 Sayılı Resmî Gazete.
[16] 26.03.1970 Tarihli ve 13455 Sayılı Resmî Gazete.
[17] 15.10.1974 Tarihli ve 15037 Sayılı Resmî Gazete.
[18] 25.02.1993 Tarihli ve 21507 Sayılı Resmî Gazete.
[19] 22.12.1966 Tarihli ve 12484 Sayılı Resmî Gazete.
[20] 13.09.1999 Tarihli ve 23815 Sayılı Resmî Gazete.